osobliwe.art
Wizualizacja wygenerowana przez AI: wnętrze pracowni witrażu w ciepłym świetle lamp — drewniany stół z kawałkami barwnego szkła, lutownicą i szpulą cyny, w tle witrażowe okno w kwiatowe motywy
AI GeneratedWizualizacja wygenerowana przez AI — nie jest to zdjęcie istniejącej pracowni.

Pracownia w przygotowaniu

Powstaje mała, rodzinna pracownia witrażu

osobliwe.art to nasz rodzinny warsztat, w którym szkło, światło i cyna spotykają się przy jednym stole. Kompletujemy szkło i narzędzia, urządzamy pracownię — już niedługo pokażemy tu pierwsze prace.

Szkło, światło i trochę osobliwości

Witraż to rzemiosło, w którym nie da się iść na skróty. Każdy kawałek szkła trzeba wybrać, przyciąć, oszlifować i dopasować do sąsiednich — a efekt widać naprawdę dopiero wtedy, gdy przejdzie przez niego światło.

Chcemy tworzyć rzeczy niewielkie, staranne i trochę osobliwe. Zanim pokażemy własne prace, zapraszamy na krótką wycieczkę: przez historię witrażu, technikę Tiffany’ego, którą lubimy najbardziej, i kilka ciekawostek ze świata szkła.

Krótka historia witrażu

Witraż to obraz lub ornament złożony z kawałków barwnego szkła połączonych metalowymi spoinami i osadzonych w oknie albo ramie. Kolor najczęściej powstaje już przy wytopie — nadają go szkłu związki metali dodane do masy szklanej.

  1. XI–XII wiek

    Najstarsze zachowane okna

    W katedrze w Augsburgu przetrwały witraże z postaciami pięciu proroków, uznawane za jedne z najstarszych witraży zachowanych w miejscu, dla którego powstały — badacze datują je na XI lub XII wiek. Na początku XII wieku mnich piszący pod imieniem Teofil opisał w traktacie „De diversis artibus” wytwarzanie barwnego szkła i składanie z niego okien.

  2. XII–XIII wiek

    Gotyk, czyli ściany ze światła

    Gotyckie konstrukcje pozwoliły budować wysokie ściany z ogromnymi oknami. Katedra w Chartres zachowała jeden z najbogatszych zespołów średniowiecznych witraży, w większości z pierwszej połowy XIII wieku. W paryskiej Sainte-Chapelle, konsekrowanej w 1248 roku, piętnaście okien o wysokości około 15 metrów opowiada ponad tysiąc scen biblijnych.

  3. XIV wiek

    Srebrna żółcień

    Szklarze odkryli, że związki srebra naniesione na szkło i wypalone w piecu barwią je na kolor od jasnocytrynowego po głęboko pomarańczowy. Na jednym kawałku szkła można było odtąd uzyskać dwa kolory — bez dodatkowego cięcia i łączenia.

  4. XIX wiek

    Szkło opalizujące

    Amerykanie Louis Comfort Tiffany i John La Farge niemal równocześnie opracowali szkło opalizujące — mleczne, wielobarwne, o wyraźnej fakturze — i do 1881 roku obaj je opatentowali. Takie szkło samo budowało cienie i przejścia tonalne, które wcześniej trzeba było malować.

  5. Przełom XIX i XX wieku

    Witraż w Polsce

    Artyści Młodej Polski przywrócili witrażowi rangę wielkiej sztuki. Stanisław Wyspiański zaprojektował dla kościoła Franciszkanów w Krakowie okno „Bóg Ojciec – Stań się”, a Józef Mehoffer przez około czterdzieści lat (1895–1936) tworzył witraże dla katedry św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii. W 1902 roku w Krakowie powstał zakład witrażów, wkrótce przejęty przez Stanisława Gabriela Żeleńskiego — działa do dziś, a przy nim Muzeum Witrażu.

Witraż metodą Tiffany’ego

Louis Comfort Tiffany (1848–1933) był amerykańskim malarzem i projektantem, a jego nowojorska pracownia słynęła z lamp, okien i mozaik ze szkła. Z jego nazwiskiem kojarzymy dziś technikę łączenia szkła taśmą miedzianą — choć Tiffany jej nie wymyślił, to jego pracownia sprawiła, że stała się sławna.

W klasycznym witrażu kawałki szkła osadza się w ołowianych profilach o przekroju litery H. W metodzie Tiffany’ego krawędź każdego kawałka owija się cienką taśmą miedzianą, a całość łączy lutem cynowym. Spoiny są węższe, więc można używać drobniejszych elementów, prowadzić delikatne linie i budować formy przestrzenne — jak klosze lamp czy szklane szkatułki.

Jak powstaje witraż Tiffany’ego?

  1. Projekt. Rysunek w skali 1:1 dzieli się na ponumerowane pola, z których powstają szablony.

  2. Cięcie. Szkło nacina się nożykiem z kółkiem tnącym i łamie wzdłuż rysy.

  3. Szlifowanie. Krawędzie wyrównuje się na szlifierce, aby elementy pasowały do siebie jak najdokładniej.

  4. Foliowanie. Każdy kawałek owija się samoprzylepną taśmą miedzianą i dociska ją do krawędzi.

  5. Lutowanie. Taśmę pokrywa się topnikiem i lutuje cyną, tworząc gładkie, wypukłe spoiny.

  6. Patyna i mycie. Spoiny zostawia się srebrne albo przyciemnia patyną, a na koniec witraż dokładnie się myje.

Ciekawostki

  • Szkło nie spływa

    Stare szyby bywają grubsze u dołu, ale to nie dowód, że szkło powoli „cieknie”. Obliczenia naukowców pokazują, że w temperaturze pokojowej taki ruch byłby niezauważalny nawet przez miliardy lat. Nierówna grubość to efekt dawnych metod wytwarzania szkła — a szklarze często wstawiali szybę grubszą stroną do dołu.

  • Kolor zamknięty w szkle

    Barwę witrażowego szkła tworzą związki metali dodawane do masy szklanej: kobalt daje błękit, miedź — zieleń, a drobiny złota — intensywną czerwień szkła rubinowego.

  • Kobiety za lampami Tiffany’ego

    Przez dziesięciolecia słynne lampy przypisywano samemu Tiffany’emu. Odnalezione listy Clary Driscoll pokazały, że to ona — kierowniczka działu cięcia szkła, w którym pracowały tak zwane „Tiffany Girls” — zaprojektowała wiele najbardziej znanych modeli, m.in. lampy z motywem ważki i glicynii.

  • Favrile, czyli „ręcznie robione”

    Tiffany nazwał swoje szkło artystyczne „Favrile” — od dawnego angielskiego słowa oznaczającego rzecz wykonaną ręcznie. Nazwa miała podkreślać, że każdy egzemplarz jest wyjątkowy.

  • Wyspiański w skali 1:1

    Pastelowy projekt witraża „Bóg Ojciec – Stań się” ma ponad 8 metrów wysokości. Okno w krakowskim kościele Franciszkanów należy do najczęściej reprodukowanych dzieł polskiej sztuki.

  • Pracownia, która jest muzeum

    Krakowski zakład witrażów działa w tym samym budynku od 1902 roku. W Muzeum Witrażu przy al. Krasińskiego można zobaczyć, jak powstają witraże — tam, gdzie rzemieślnicy wciąż pracują.